محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1813
مرآة البلدان ( فارسى )
روز چهاردهم ، تشريففرماى شهر ولاد قفقاز شده از وسط شهر با كالسكه گذشته ، دم گار پياده گرديدند . فوجى با موزيكان صف كشيده حاكم و صاحبمنصب بسيار و جمعيت زيادى از زن و مرد فرنگى و ارمنى و غيره سر راه ايستاده بودند . نظر آقا وزير مختار ايران مقيم پاريس هم از پاريس آمده به حضور مبارك مشرف شد . خلاصه داخل كالسكهء بخار شده تا شش ساعت از شب گذشته دراين محل توقف شد . آنگاه كالسكه راه افتاد و تا سه شبانهروز از كالسكه بيرون نيامده متصل در حركت بودند . روز دوشنبه هفدهم جمادى الاولى ، دو ساعت و نيم به غروب مانده به شهر مسكو ورود فرمودند . دراينروز قامازوف مترجم خاص اعليحضرت امپراطور كه از پطر مأمور شده بود و ميرزا ملكم خان ناظم الملك ايلچى مقيم لندن به حضور همايون مشرف شدند . در ورود به گار ، پرنس دالقوركى حاكم مسكو با همهء صاحبمنصبان و جنرالها به استقبال آمده بودند . منزلگاه همايون در مسكو قصر كرملين است . سهشنبه هيجدهم ، در مسكو اقامت شد و به بازديد موزهء اين شهر و بعضى اماكن ديگر گذشت . چهارشنبه نوزدهم ، تا غروب در مسكو توقف فرموده بعد از صرف شام به راه آهن تشريففرما شده عازم پطرزبورغ گرديدند و فردا چون به شهر پطرزبورغ نزديك شدند لباس رسمى دربر كرده نشان دولت روس را به پيكر مبارك زده در آستاسيون آخرى كه آبادى لوبان بود كالسكه ايستاده مأمورين ادارهء شرقيهء وزارت خارجه به حضور مهرظهور مبارك تشرف جستند . چون به گار ورود فرمودند اعليحضرت امپراطور با لباس رسمى و نشان ايران و همهء شاهزادگان خانوادهء سلطنت و جميع صاحب - منصبان با نشانهاى ايران تا گار به استقبال آمده بودند . دراين محل ، بعد از اقدام و انجام رسم مودت و مخالصت ، اعليحضرت امپراطور اولا تمام شاهزادگان خانوادهء خودشان را معرفى كردند . آنگاه با اعليحضرت شاهنشاهى در يك درشگهء سربازى نشسته به عمارت زمستانى ارمى تاج كه منزل اعليحضرت همايون است ورود فرمودند و زياده از آنچه به تصور بيايد امپراطور اسباب احترام و تشريفات و پذيرائى موكب همايون را فراهم آوردند .